In die land van die blindes...

 

In die land van die blindes...

Ek wil vandag weer oor die geskiedenis skryf en die onderrig daarvan, maar ek wil eintlik breër praat oor ‘n tendens wat in ons onderwys en veral in geskiedenisonderrig ingetree het. Ek gaan julle dus nie vermaak met ‘n ligte vertelling van swaar geskiedenis nie, maar eerder vertel van die swaar werklikheid van geskiedenis wat in Suid-Afrika lig in die broek gemaak word.

In Suid-Afrika ly ons onder onderwys wat in baie gevalle nie op standaard is nie.  Dit is lig in die broek. Dit is egter nie omdat die kurikullum vereistes so laag is nie. Dit is ook nie omdat die inhoud wat daarin uitgespel is, nie relevant is nie. Dit is juis hoekom ons twee Suid-Afrikas in een onderwys-plan het – die skole wat onafhanklik die kurikullum se volle potensiaal uitleef en die wat die spookasem van die kurikullum eet. Daar raak ek aan die hartjie van die probleem, ons standaard is laag as gevolg van hoe die kurikullum toegepas word. In hierdie probleem deel almal (moenie in jou ontwerpershuis sit en dink jy is nie deel van die probleem nie).

Die realiteit is, in Suid-Afrika wil almal hoë punte hê.  Hulle wil punte hê wat nie noodwendig hul vermoëns reflekteer nie. Hulle weier om punte te aanvaar wat dalk meer realisties is, want dit is jou demokratiese reg om te stry oor die punt wat jou toegeken is. Dit is ook geweldig diskriminerend om die een uit te sonder en te sê dat daardie een se vermoëns swakker is as ‘n ander. Dus, die arme opvoeder moet aanpas en toetse begin opstel wat oor so min inhoud handel, en dan nog die leerder soveel moontlike voorafkennis van die toetsvrae en strekking darvan gee dat die toets inderwaarheid glad nie ‘n verrassing is nie. Uiteindelik toets jy die leerder oor bykans niks en jy vrae die vraag so maklik dat daar geen uitdaging is nie, net sodat jy kan sê die leerder het 80% behaal. Sjoe! Jy is ook slim. Die kind is tevrede, die ouer is tevrede en jy as onderwyser is tevrede dat die kind tevrede is en die ouer tevrede is, want dit maak die hoof, beheerliggaam en departement tevrede. Wonderlik! Maar het jy jou werk gedoen?

Ek moes deur die vakansie geskiedenis leermateriaal opstel en was genoop om met ‘n fynoog deur verskeie skool geskiedenis handboeke te lees. Ek was ontsteld. Ek het opnuut my irritasie verstaan wanneer ek vir ‘n les voorberei. Ek het ook daardie gevoel van irrelevansie wat ek so dikwels voor die klas ervaar, verstaan. Ek weet dat my vak uiters belangrik is. Ek weet dat my vak kritiese landsburgers voorberei. Ek weet dat my vak kan leerders voorberei om sosiale kwessies aan te spreek, eensydigheid te sien en op “objektiewe” manier te begin soek vir oorsake en gevolge en moontlike oplossings. Dit is egter net ek wat dit weet. As ek die handboek opslaan en die storie wat daarbinne staan aan die leerders moet leer, word my ballon gebars.  Dit is net wol, die handboeke is vol wollerige stories. Daar is baie byvoeglike naamwoorde en nes jy dink hulle gaan nou ‘n stelling met gegewens ondersteun, ondersteun hulle dit met nog aannames. Skielik weet jy nie wat om vir jou klas te leer nie. Jy is genoop om wol te leer en die feite wat jy daar het reduseer ongelooflik maklik.  Dit wat daar is, is net te min en irrelevant om te toets. “Wol” word dus getoets.

As ek egter gevra word om onafhanklike notas op te stel, soos ek ook vir my klasse uiteindelik opstel as die tyd my dit vergun, moet dit behoorlike notas wees. Ek het gevolglik oor baie van die punte in ons handboeke moes gaan ondersoek instel, net sodat ek stellings met feite kan ondersteun. Byvoorbeeld as die begrip “Afrika Sosialisme” gebruik word, wat bedoel hulle daarmee. Dankie Kwame Nkrumah dat jy dit self vir my so duidelik en indrukwekkend kon definieer. Ek moet egter ween as ek sê dat die inhoude van oorsese geskiedenis kursusse net veel meer om die lyf het, selfs oor die temas wat Suid-Afrika en Afrika direk raak. Hulle onderskat nie hul leerders nie. Dit is wat ons doen. Tog, miskien is dit nie al wat ons in Suid-Afrikaanse skoolhandboeke doen nie. Ons vee ook alles skoon. Ons vertel die storie wat ons wil vertel om die hedendaagse politieke agenda te dien en feite staan in die pad van so ‘n storie. Dit is hoekom ek voor die klas met ‘n bek vol tande staan. Dit is hoekom ek my vak irrelevant maak.

Die absolute tragedie is dat hulle leerders werklik ontneem van die leer van interessante geskiedenis. Ek is byvoorbeeld nie mal daaroor om Afrika geskiedenis te onderrig nie, omdat daar min ondersteunende materiaal is en baie van die materiaal wat onmiddellik tot mens se beskikking via die internet is, net propagandisties is.  As mens egter vasbyt, kry jy fantastiese en insiggewende bronne wat nuwe klasgesprekke sal ontketen en leerders in ‘n ander lig na Afrika geskiedenis laat kyk. Ongelukkig met die handboek wat ‘n ander naratief in die geskiedenis wil inskryf, is dit onmoontlik om trots te wees en begrip te toon vir waar ons vandaan kom.

Dikwels is die kontras tussen waar die Afrika bevrydingsorganisasies in denke al daardie dekades terug was en hoe bevryding en dekolonisasie ontvou het, nie ‘n gemaklike realiteit vir hedendaagse maghebbers nie. Die verhaal word dus herskryf op so ‘n wyse dat geen van die geskiedenis jou interesseer nie en niemand met trots of vrae gevul word nie. ‘n Komplekse geskiedenis word dan maklik vir die leerders aangebied. Mag die Duitsers maar toegelaat gewees het om daardie luukse betreffende hulle eie geskiedenis te gehad het.

Na my vakansie van leermateriaal opstel is ek bitterlik moeg, maar ook opgewonde en hartseer.  Ek is opgewonde oor die relevansie van my vakgebied, soos ek in vorige skrywes al aangedui het, maar ek is hartseer oor hoe geskiedenis nasionaal aangebied word.  Ek is hartseer oor hoe ons leerders se vermoëns onderskat word. Ek is hartseer oor hoe ons wollerig verpakte geskiedenis die era van wollerige akademiese realiteite versinnebeeld. Ek weet ons is tot meer in staat. Ek weet ons leerder is slimmer as wat gedink word. Ek weet, as ouers en die staat ophou vra watter punt het jy behaal en eerder vra vertel my wat jy geleer het, sal ons swaargewigte grootmaak wat nie in die globale wêreld so irrelevant en lig in die broek hoef te voel nie.

Lesse uit die geskiedenis: 'n Revolusie vang altyd sy baas...

 

Lesse uit die geskiedenis: ‘ n Revolusie vang altyd sy baas...

In die afgelope week het ek navorsing moes doen oor die dominante bewegings en denke in die vroeë 20ste eeu. Gevolglik swem begrippe soos die ewige revolusie en robuuste individualisme in my kop rond. Soos ek lees en skryf en beeldmateriaal soek, vertel my man my van die wêreld buite my deur en dan wonder ek weer in watter jaar begewe ek myself. ‘n Honderd jaar gelede klink soos vandag ...

In 1 Samuel in die Bybel waarsku God die mens oor konings en die gevolge van hul magslus. Natuurlik wou die mens nie luister nie, want die mens, soos konings soek mag. Deur al die eeue sukkel die mens om ‘n antwoord te kry op hoe om hierdie mag te hanteer. Telkens, dink hulle aan ‘n nuwe idee om genoeg kontrole maatreëls in te bou dat mag nie misbruik word nie. Sommige pogings is beter as ander, maar uiteindelik misluk hul tog. Die mens raak ‘n slagoffer van sy eie waan en magslus – misbruik, korrupsie en selfvoldaanheid neem oor.

Om my gewaarwordinge kort te hou wil ek vir nou net reflekteer oor die relevansie van die Bolsjevistiese revolusie.  Daar sit ek en skerp my kennis oor die Bolsjevistiese revolusie van 1917 op, en kon ek nie anders as om skalks te glimlag oor die ooreenkomste nie.  Tsaar Nicholas II was beslis nie die beste leier op die blok nie en die mense is uitgebuit, die adel het hulself verryk en die kleinboertjies het periodiek gesukkel om graan te kweek.  Die gewone Russe se tyd verdryf was om te praat van die onregverdigheid van die situasie en hoe ‘n revolusie nodig is. Baie van hulle was beïndruk met Marx se teorieë oor die diktatorskap van die proletariaat. Dit het fantasties geklink, maar een probleempie: Rusland was nie ‘n geïndustraliseerde land nie en daar was nie te veel proletariaat nie, net kleinboere. Hierdie tekortkoming was egter nie ‘n probleem vir iemand wat ‘n revolusie soek nie. Lenin, vader van die kommunistiese revolusie het homself beslis nie daardeur laat afsit nie. Die proletariaat het vinnig in ‘n vennootskap met die kleinboere getree en die revolusie is weer op die kaarte. Waarop dit eintlik neerkom is, as jy ‘n lus het vir mag en die status quo wil omverwerp, soek jy vir jouself die grootste groep sonder mag en gebruik hulle tot jou voordeel.

Koerante besing dikwels oomblikke van opstand as spontane aksies en die uitdrukking van die stem van die mense.  Die Februarie 1917 revolusie was so ‘n revolusie. Die mense was moeg vir swak regering, hulle was moeg vir die oorlog en hulle was moeg vir honger wees en niks hê nie. ‘n Demonstrasie op Internasionale Vrouedag ontaard toe in ‘n volskaalse revolsie, muitery in die weermag en die Tsaar wat abdikeer. Die ander in sy familie was nie lus vir die nonsens nie en het ‘n get-out-while-you-can houding gehad.

Wat nou? Die leierskap was weg soos die mense wou hê, maar wie gaan hulle nou lei? Hoe moet hulle gelei word? Mag dit as ‘n historiese gegewe oorgedra word as die geleentheid hom voordoen, sal die leier opdaag. Al beeld die koerante daardie man as ‘n edelle man van die oomblik uit, bewys geskiedenis altyd dat hy meestal net die geleentheid gebruik het om mag te bekom. Dit was ook, mynsinsiens, die geval met Lenin. Hy sê vir sy party, die Bolsjeviste (en geensins die meerderheid party in Rusland nie), dat die sosialistiese revolusie is op hande, hulle het nie die uitgerekte proses waaroor Marx geteoretiseer het, nodig nie, die revolusie kan nou plaasvind. Dit moet net gelei word deur professionele revolusionêres, wat in ons taal vertaal as ‘n groep narcisiste en psigopate wat weet hoe om die situasie uit te buit.

Die lank en die kort is ‘n tweede revolusie volg in Oktober.  Hierdie revolusie gaan oor hulle, die revolusionêres, se mag. Hulle vestig dit met ‘n burgeroolog. In die proses verhonger ‘n paar miljoen mense tot die punt wat hul aan mekaar se beedere begin knaag om aan die lewe te bly.  Weer volg ‘n spontane opstand van die mense, maar Lenin en manne is nie lus om mag prys te gee nie.  Hulle pas hul beleid aan, noem dit ‘n Nuwe Ekonomiese Beleid en gee die mense ‘n bietjie meer van wat hulle soek: vryheid en geleenthede. Ai! En daar sterf Lenin net soos hy dit begin regkry het om te besef dat leierskap nie net oor die maghebbers gaan nie, maar ook die mense.

Nou is dit ‘n magstryd. Revolsionêres op revolusionêres. In sy testament skryf Lenin dat Trotsky ‘n moontlike goeie leier sou wees as hy nie so vol van homself was nie, maar Stalin aan die ander kant moet liewer verwyder word uit sy posisie want hy is te onbeskof en behep met stelsels. Min het Lenin geweet dat daardie figuur, Stalin, wat altyd in die skadu saam met die revolusie beweeg het, sy volgende opvolger sou wees. Stalin was ‘n party man.  Hy was nie altyd opgelet deur ander nie en aan die begin jare van die revolusie is daar altyd ‘n posisie aan hom toegeken, maar hy was nooit ingetrek in die kalklig nie. Hy het homself egter as Sekretaris Generaal van die Party ingewerk by die partylede en ongetwyfeld meer as genoeg afpers-materiaal op almal vergader. Stalin se vestiging van mag was ‘n morsige storie en daar lê baie lyke in grafte met dolke in hul rûe. Stalin het egter nie teenstand geduld nie.  Hy het die wat hom teengestaan het, gediskriditeer, verban of net tereggestel.

Hy kon sy idees oor die sosialistiese revolusie begin toepas. In die proses is ‘n hele groep mense gelikwideer (‘n mooi woord vir uitgeroei en doodmaak). Daar het hierdie keer ongeveer vyf tot tien miljoen mense verhonger en weer het ‘n klompie aan mekaar se beendere begin knaag. Onmenslike teikens is gestel om Stalin se ideale te bereik. Nou moet mens by sê dat toe almal wat hom teengestaan het, dood is en die oorlewendes mooi begin saamwerk het, het die lewensstandaard in Rusland wel begin verbeter. Sal ons kan sê: Pappa Stalin het die antwoord gehad?

Na die lang storie wil ek nou ‘n vergelyking trek.  Dit is ‘n losse vergelyking en met wilde aannames, maar ek laat dit aan julle oor om te besluit of julle saamstem. Jare gelede het ons in Suid-Afrika ‘n revolusie gehad.  Die strate het gebrand, die Molotov-petrolbomme is gegooi. Daar was ‘n bewindsoorname wat ‘n onderhandelde vrede genoem is. Cyril Ramaphosa het homself destyds as ‘n skitterende onderhandelaar bewys. Vanuit die buiteland en verwyderd van die strate wat so gebrand het, het ‘n groep politieke revolusionêres soos Lenin en Trotsky teruggekeer na die land. Hulle is terug verwelkom deur hul kamerade, onder andere Jacob Zuma, wat nooit Afrika bodem verlaat het nie.

Die bewind na die eerste revolusie, het goed begin. Die revolusionêres kon buit uit die jare van industralisasie, opgeboude infrastruktuur en welvaard. Dit was ‘n periode van “cowboy economics” – as jy die geleentheid gebruik het, kon jy ryk word. As jy ‘n revolusionêre was, moes jy skep terwyl dit pap reën en tenders is aangegaan en kontrakte is geteken. Daar was praatjies van armes help, deur heverdeling en ontwikkeling asook herstrukturering en indiensneming. Niks wesenliks het daarvan gekom nie. ‘n Groep arm en ontmagte mense is handig vir professionele revolusionêrs en ‘n moontlike nuwe revolusie as dit gevra word...

Tans is die pad vorentoe vir die revolusionêres van die eerste revolusie troebel. Hulle het duidelik die pad begin byster raak toe Jacob Zuma jare terug in 2004 die eerste konferensie van die “Moral Regeneration Movement” geopen het. Wel sedertdien is dit opvolgstryde en buitery wat die pad vorentoe merk. Die blywende figuur bly egter oud-president Zuma wat arm begin het, ‘n party man was, getrou was aan Afrika-bodem en die krag van professionele revolutionêres en ‘n groot groep arm en ontmagte mense ken.

Daar laat ek julle met my lessie uit die verlede.  Maak daarvan wat julle wil. My laaste twee gedagtes is  geykte gedagtes: Hoe meer ons verander, hoe meer bly ons dieselfde en laastens, ons kan nie sê, ons is nie gewaarsku nie. Vir nou kan ons egter net bid dat die lydingsbeker van chaos by ons verby gaan, dat ons nie diegene is wat met ‘n dolk in die rug lê nie of opeindig om spreekwoordelik aan mekaar se beedere te knaag nie. Kom ons hoop en glo dat ons die geskiedenis kan transendeer.

Sjoe!

Sjoe!

My dogter het verlede jaar die krag van die woordjie, sjoe, besing. Dit is so woordjie wat baie en terselfdertyd niks sê nie. Dit kan gebruik word as ‘n uitroep van vreugde en gemompel word as ‘n klaggesang. As jy na ‘n lang dag saam met vriende gaan sit en stadig aan jou tee teug, kan jy dit as ‘n sommer-netso-woord gebruik: “Sjoe...” En as ‘n antwoord: “Sjoe! Ja”

Sjoe is definitief die woord vir ons tyd.  Dit sê baie oor baie, maar kan nie in die hof teen jou gebruik word nie:

Wat sê jy oor 2020? “Sjoe! Ja, wat kan ek sê?...’Sjoe!’ “

Wat sê jy oor die sigarette en alkohol verbod? “Sjoe...”

Wat sê jy van die rassepolitiek in Suid-Afrika? Sjoe!

Wat sê jy oor party-politiek in Suid-Afrika?  Sjoe...

Is daar enige party wat die belange van die burgers van die land bo party-belange stel: “Sjoe, dit is ‘n vraag. Ja, Sjoe!”

Sjoe! Wat nou? Waarheen nou? Want soveel soos wat sjoe ‘n woordjie met veeldoelige gebruike is, vat dit ons nêrens heen nie. Dit is ‘n reaksie en nie ‘n aksie nie.

Sjoe! ... Wel vir nou tot die gesprek, die diskoers, die verandering in ons begin opwel en ons meer as “sjoe” nodig het om tevrede te wees, gaan ek verder aan my oggend koffie drink. ... En sjoe, ek gaan bly wees dit Moca Java en nie Ricoffy is nie. Sjoe! Ek gaan daakbaar wees dat ek bestandele kan gaan koop om ‘n resep te volg en nie’n  resep uitdink vir die bestandele wat ek het nie. Sjoe! Ek gaan waardeer dat, vir nou, ek ‘n dak oor my kop het, klere aan my lyf het, ‘n maat, drie dogters en twee honde in my lewe het.

Sjoe... op hierdie Sondagoggend gaan ek my nie bekommer oor die toekoms nie. Dit het gisteraand gereën en vanoggend is die hemel helder en skoon; die aarde gelukkig en gevoed. Sjoe! Die dag het ook weer aangebreek, soos gister en die dag daarvoor... en elke ander dag voor dit ver terug in die verlede, ver voor ek ‘n gedagte was. Om te dink die dag sal ook nog aanbreek in al die môres wat kom, dit sal nog aanbreek as ek reeds vergete soos stof saam met die wind waai.

Sjoe!

Corona en Geskiedenisonderrig: Die Goeie en die Groteske

                                                                    

 As Geskiedenisonderwyser put ek baie stof uit die globale ervaring, stryd en hantering van die Covid 19 virus. Die virus maak my vak baie relevant. Geskiedenis is 'n vak wat deur baie as 'n sagte opsie of  'n stuk propaganda-gereedskap beskou word (iets wat dit wel is, as die onderwyser  onkundig is). Heel jaar sê ek vir my leerders: “Geskiedenis sê vir ons verandering kom, maar ons hoop dit wag net so rukkie.”

Ek kan Corona gebruik as ek Graad 10-geskiedenis behandel en vir die leerders die impak van die swart dood probeer verduidelik. Ek kan verduidelik hoe die samelewing, deur rotte en globale handel gelyk gemaak is en arbeidsverhouding verander het. Skielik het grondeienaars arbeiders gesoek en nodig gehad en het die wiele stadig begin draai in die rigting van ons edendaagse kapitalisme.

Ek kan Covid 19 gebruik as ek vir die leerders verduidelik van die Sosiale Kontrak en hoe daar 'n kontrak tussen die burgers en hulle staat moet wees - 'n kontrak van regte en verantwoordelikhede. Ek kan vir hulle verduidelik hoe die staat daar gestel is deur ONS om ons te dien en ons te beskerm. Die klas kan deur ‘n bespreking die slotsom bereik dat dit ons verantwoordelikheid is om die regverdige wetgewing te gehoorsaam. Volgens hierdie kontrak bestaan die staat nie, soos 'n koningshuis vir homself nie, om mag te bekom en sy burgers te gebruik om sy mag te verbreed nie. ‘n Staat het nie die mag om met sy burgers te praat soos dom en onverantwoordelike kinders nie. Die verhouding tussen staat en burgers is eintlik verweef in 'n web van gelykheid. Maar oeps! daar was daardie Komitee van Publieke Veiligheid, wat 'n sogenaamde bedreiging van buite gebruik het om "bossies" te gaan, gelykheid en regte op te hef en almal se koppe af te kap. Covid help ook om hierdie stukkie geskiedenis te verhelder, 'n handige virussie kan in 'n oogwink die verhouding tussen burger en staat verander en al hoe hierdie verhouding weer normaliseer, is as die walglike smagting na mag homself opgevreet het – ‘n duur les wat Robespierre geleer het, soos sy kop ook in die mandjie ingerol het.

Sjoe! en hoe help die Corona-era nie om die Groot Depressie aan die Graad-11’s te verduidelik nie, die skielike stilstand in die ekonomie, die werkloosheid en die honger. Die krotbuurtes en die verval van die kapitalistiese stelsel tot 'n toestand waar mens nie meer geld vertrou nie, voel ons ook nou terwyl ons op die ashoop van die wêreld se ekonomie sit. Ons het ook tans begrip vir die mensdom in die 1930’s se ervaring van teen ‘n ongesiene vyand baklei. Dan FDR se hulp, herstel en hervorming leer ons dat Ramaphosa ook met van die grotes uit die geskiedenis gekonsulteer het as hy sy fire-side chats met ons om agt die aand hou.  FDR het noodmagte verkry om met staatsintervensie en hulpprogramme, soos in ‘n oorlog, teen die vyand van ekonomiese verval te baklei. Maar, selfs hy moes deur 'n waaksame demokrasie en grondwet weerhou word van 'n diktaktoriale rol aanneem. Ten minste het FDR die verkoop van drank gewettig! Ongelukkig was dit nie FDR nie, maar oorlog wat die ekonomie gered het! Wat ons daaruit leer, kan ons tans net oor bespiegel...

Dan China vir die Graad 12’s, o liewe! Hoe relevant is China nie. 'n Land wat weens stoksienige beleide 30 miljoen mense op 'n kol, laat sterf en geen Groot Sprong Vorentoe geneem het nie. Ek kan leerders die gevaar van anti-intellektualisme verduidelik en hoe dit later met ‘n Kulturele Revolusie nog so 20 miljoen laat sterf het en skole vir twee jaar tot ‘n stilstand gebring het.

As ons ooit wou gehad het dat ons geskiedenis tot rasse-solidariteit moet bydra, is dit nou. Wit-, Swart-, Bruin- en Indiër-leerders kan almal vandag aan hulle lywe die ervaringe van gewone swartmense tydens Apartheid en die noodtoestande voel. Ons het baie van dieselfde wetgewing wat deurgegee word, deur soortgelyke stoksienige ministers: aanklokreëls, 'n hardhandige weermag, onnodige arrestasies, 'n kleurslagboom, ens, ens.

Ek kan vir julle noem hoe die aanwend van die tegnologie vir onderwys en vir die voer van ons daaglikse lewe kan vergelyk word met die verandering van die Industriële Revolusie. Ek kan vir julle verduidelik hoe oormoed en selftevredenheid gelei het tot konflik soos die Eerste Wêreldoorlog, ek kan vertel van die Spaanse Griep, wat nog dodeliker was.

...EN ek kan julle vertel dat bewegings wat begin in die naam van die armes, jou moet laat sidder en soek vir skuiling (koes...hier kom ‘n Bolsjevis, kameraat!). Bykans nie een van daardie bewegings was werklik besorg oor die ARMES en ontmagtigdes nie. Hulle is gebruik as 'n handige middel om mag te bekom om daarna presies dieselfde behandeling as vroeër te kry. Hulle is gebruik om te werk, hulle is gelos om te sterf aan die honger, hulle is in arbeidskampe gegooi.

Laastens kan ek vir my klasse vertel dat die geskiedenis ons leer dat geen virus dieselfde dodelike impak op die mensdom gehad het as wat “begeesterde” mense, regerings se beleide en magstryde al gehad het.

Dus dankie Covid vir geskiedenis weer relevant maak!

Familie met vakansie

Ek dink dat die Here oortyd besig was met my gesin. Hy het engele aan diens gestel om te waak oor ons huis as my ma van pure uitputting aan die slaap geval het en nie die deure gesluit het nie. Hy het die belastingman laat uitbetaal as my ma op haar laaste twee sent vir die maand was. Hy het ons ‘n vreemde, maar sorgsame familie gegee wat ons ondersteun het as die lewe sy streke uitgeoefen het.  Hy het ons ook vergesel op vakansies wat Hom seker laat lag het, maar ook met verligting laat slaak het as ons uiteindelik weer tuis is.

Ons het altyd ons reise begin met ‘n gebed. As jy my ma was, was daar baie om voor te bid: Eerstens, ‘n veilige reis met geen ongelukke nie en gunstige weersomstandighede. Tweedens, kinders wat hulle plek ken en nie te veel baklei op die agterste bank nie. Laastens dat die geld hou en dat al die verwagtinge van haar vier engeltjies ontmoet word. Dit was vir my ma belangrik dat ons blootgestel word aan die wêreld om ons en ‘n goeie algemene kennis opbou. Sy wou ons op ‘n reis deur die land vat, maar daar was geen manier wat haar ouers haar op haar eie met haar vier klein bloedjies sou laat reis nie. My ouma het gevolglik besluit dat my ma ons kon neem, maar dat sy en my oupa ons sou vergesel. Nou sien, net daar is nog ‘n rede vir ‘n gebed.

My ouma het die reis haarfyn beplan en my oupa en ma moes inval by haar planne. Ons sou ‘n reis van Durban na Kaapstad onderneem en ‘n paar opvoedkundige stoppe op die pad soentoe en terug maak. Ons is in twee motors verdeel en in die een meer luukse motor het my oupa, ma, oudste suster en jongste gestremde sussie gery. In my ouma se Volla was dit my ouma, natuurlik, my middelsus en ek. Ek moes agter, naby die enjin sit. By Van Reenen het teëspoed ons getref, daar was fout met een van die liggies in die luukse motor.  Ons het uitgeklim en ontbyt geëet. Ons was teleurgetseld en my Ma nog meer, want die fantastiese vakansie waarop sy haar kinders sou neem, was aan flarde. Met ingryping van bo het my Ouma voorgestel dat ons vrouens die reis verder onderneem in die Volla en my Oupa sou die probleem met die ander motor probeer uitsorteer en ons dan inhaal.

Dit was ‘n geweldige stywe sit. My ouma en Ma voor en agter ons vier susters.  Die oudste twee het die plekke langs die vensters gedeps en ek het in die middel gesit met my jongste sussie op my skoot. Daar was nie lugreëling in die motor nie. Dit was knap en warm. My ouma het na Wolwedans in die Skemer en toe daarna na Agent K, dubbel O, S oor Springbokradio geluister. In Bloemfontein het ons by die Vroue Monument gestop. Ons het styf en krom uit die motor geklim. My agterstewe was half verlam van die gewig van my sussie al die pad op my hê.  Die Vroue Monument was vir my spesiaal, want dis toe wat my ouma ons vertel het dat haar ma, Nanny, soos sy geken was, se hele gesin in die konsentrasiekampe gesterf het. Ek was jonk, en nog nie bewus van al die dinamikas aan die werk in die politiek nie, maar steeds jonk of nie is my identiteit as Suid-Afrikaner deur daardie besoekie gevorm. Ek was bewus dat mense gesterf het vir hulle bestaan in hierdie land en dat dit nie net mense was nie, maar familie.

Na ‘n lang dag se ry het ons styf, moeg en krapperig by ons eerste oornagpunt in Edenburgh naby die Verwoerddam (vandag Gariepdam) aangekom. Ons het nie geweet of my oupa reggekom het nie. Ons was nie seker of die reis van bykans twee weke regtig in daardie Volla onderneem kon word nie. Ons was egter lus vir ‘n lekker aand se rus. Ek, my susters en my ouma is in een kamer in, want sou my oupa laataand daar aankom, sal hy dan nie my ouma se rus onderbreek nie.  Dit was hoe daar geredeneer is. Dit het nie heeltemal so uitgewerk nie, want ons kamer het bestaan uit een enkelbed en twee bunkbeddens en hulle het gekraak en gekerm en gekreun, soos mens op hulle lê en draai. Kort-kort het my ouma opdrag gegee dat ons moet stillê, maar dit het gevoel dat daardie duiwelsbeddens kreun sommer net as jy asemhaal. Teen twaalf het my ouma ons almal soos ‘n sersant-majoor uit die bed en ons laat bedmaak op die vloer. Sy het ‘n nota gemaak om die  volgende dag die bestuurder hieroor te verwittig en sommer te dreig dat sy die res van die land ook daaroor sal inlig.

My oupa het eenuur die oggend daar opgedaag en pootuit in die bed geklim. Ons was almal verlig om hom te sien, want daardie rit in die Volla was nie iets wat ons weer voor kans gesien het nie.  Die reis kon in gemak voortgesit word... maar nie voor my ouma, geklee in ‘n boheemse kaftan die bestuurder onder oë geneem het nie. Baie te vrede met haarself en met ‘n paar rand se afslag later het sy in die kar geklim. Die reis is hervat. Ons besoek die Verwoerddam en ons loop op die muur van die dam. Dit was die grootste dam wat my negejarige ogies al gesien het. Ons ry verder en nou is fokus gestel op Beaufort-West. Iewers hoor ek dat daar weer ‘n drama is. Ons moes in Kaapstad kom daardie aand en die laaste punt waar ons die motors met petrol kon opvul, was in Beaufort en ons moes voor vyf daar wees, want dan maak die petrolstasies toe. My ouma en oupa was vies vir mekaar oor swak beplanning, maar daar was nie tyd vir vasstel wie die wenner in die argument is nie, want ons moes ry soos die wind. Soos, julle agterkom was dit belangrik dat ons, ons gebede gesê het en twintig voor vyf het ons gestop by ‘n Mobil petrolstasie, opgevul, gesigte gewas en ons was weer reg vir die laaste tog Kaapstad toe.

Weens ‘n gestry tussen my twee susters oor wie in die luukse kar ry en my oupa wat ‘n slapie wou vat, het my twee ouer susters saam met my ma in die luukse motor gery en ek saam met my ouma en oupa in die volla. As gevolg van hierdie indeling is ek ook by my ouma en oupa in ‘n hotelkamer ingedeel en ek sou by elke daar opvolgende stop saam met hulle slaap. Ek was vies. Ek was alleen met die oumense en sonder geselskap.  My twee ouer suster wat altyd baklei het, was steeds mekaar se beste maats en ek was alleen. Ek het net my gestremde sussie gehad en nou het hulle ook sommer gemaak asof hulle beter vir haar kan sorg. Vir lank was dit iets wat my gedagtes oorheers het. Ek het die kasteel gesien, deur die Tuine geloop en Kaappunt beleef, maar ek was steeds vies dat ek soos ‘n ou derde wiel aan die wa hanteer is en ook my maatjie verloor het.

Ons vier by die swembad

Daar was natuurlik rede dat my susters nie met ouma en oupa wou slaap nie. Hulle het gesnork!!! Hulle het beide op hulle ruggeslaap en gesnork, soms in gelid, maar meeste van die tyd in kanon. As die een wegtrek met die snork, blaas die ander een uit. Hulle het sag begin met ligte snorkies - vinnig, kort en onskuldig - maar dit het opgebou tot ‘n crescendo – in en uit en in en uit en in, dan nog so bietjie in en uit tot daar ‘n skielike onverwagse stilte oor hulle neergesak het. Netsoos jy wou opgewonde raak en dink dat jy nou daardie skape kan begin tel, hervat dit en jou skape hardloop weg. Jy lê daar magteloos, gemartel in die donkernag. Een nag in ons weeklange stop in Aliwal-Noord lê ek en Wilsons Peppermente eet in die bed terwyl my ouma-hulle snork. Dit was ‘n besonder besige snorkaand en ek kon nie die situasie ontvlug nie. Soos ek heerlik lê en knars-knars aan my peperment hoor ek my oupa bulder: “Wie is daardie bees wat so herkou?” Hoe op aarde kon hy my gekou hoor deur hulle gesnork en wie is hulle om my stil te maak na ek aand na aand wakker lê en bid vir die slaap om my te kom haal. Dit is toe wat ek besef dat as mens getroud is, is alles wat jou maat doen al so deel van jou dat jy nie hulle foute sien of gesnork hoor nie.

Ons het deur die Golden Gate area teruggery. Ek weet nie of mens mooier kry as dit nie. Ek het in tussen na lekker gespeel en geswem in Aliwal-Noord, vergeet van my wrewelrigheid. Daarbenewens het ek myself beter geag as my susters, want min mense sou die marteling wat ek deurleef het met soveel grasie kon hanteer, het ek gedink. Met middagete by ‘n hotel in die Golden Gate het my oupa ons slukkies van sy bier laat drink en ons het baie groot gevoel. Die vakansie was amper verby. Ons het oor die Drakensberge gery en weer aangesluit by die N3. ‘n Behaaglikheid pak jou beet as jy so ‘n reis van etlike dae agter die blad het en jy sien uit om weer tuis te kom. Tuis by jou hondjie, jou bedjie en jou klein bestaan, knus en veilig.

Dit was die eerste groot reis waarop my ma ons geneem het. Hierdie keer was onderworpe aan haar ouers se wil, maar soos ons ouer geword het, het sy ons op etlike vakansies Kaap toe, Nelspruit toe en Vrystaat toe gevat. Sy was nie bang nie. My ma was eintlik nooit bang nie, want sy het haar gebed gesê en gery in geloof. As haar vier kinders uiteindelik hulle plekke in die motor met ‘n geskuif, gestoot en gestry ingeneem het en sy haar voet op die pedaal gesit het, het avontuur gevolg, maar is daar ook  terselfder tyd ‘n span engele ontplooi om dit wat skeef is reg te maak en ons bewus te maak van die wonder van samesyn. As ek terugdink aan my posisie agter in die kar en ek sien my ma so sterk soos staal agter die stuur, my ousus voor op haar selfgeproklameerde plek, my middelsus al stotend en stampend aan my opsoek na nog spasie wat haar eintlik toekom en my jongste ou sussie wat krom teen my lê met kwyl wat tussen haar verstrengelde vingers deurloop, dan besef ek dat die gees vasgevang in daardie motor was een van Liefde, ‘n unieke liefde van bo.

Deur die lens van 'n oog gesien.

Ek het die week besoek gekry van ‘n vriendin – ‘n oud-kollega uit die verre noorde. Vir my is dit besonders, want hoewel ek al baie mense ontvang het aan huis was nie een van hulle my vriende nie, familie en my man se kollegas en vriende wel. Dus, dit was lekker dat iemand vir my kom kuier het. Ek wou haar tydjie so aangenaam as moontlik maak en haar na al die mooi plekkies in die omgewing vat. Aangesien sy graag na die wêreld deur die lens van ‘n kamera kyk, moes die plekke wat ons besoek het ook van so ‘n aard wees dat hulle vasgevang kon word. Ek was egter bekommerd of die breë omgewing nog enigsins foto-gereed was na die droogte. Niks het my voorberei op wat ek sou sien nie.

Vroeër vanjaar het ek iets geskryf oor die droogte in die Kaap en dat dit nie werklik net die water is wat opgedroog het nie, maar dat dit ook ons idees en ons vermoë tot selfvernuwing is wat opgedroog het. Soos Josef in sy droom voorspel het, het dit wel na sewe jaar weer begin reën en hoewel daar nog doemprofete onder ons is, wat dink die droogte sal nie gebreek word nie, weet meeste van ons saggies daar in ons onderbewussyn dat verligting uiteindelik gekom het. Die reën wat val is anderste.  Dit het vroeër as verlede jaar begin val en sagter.  Die druppels val nie in woede nie, maar in genade. Die reën val soos die woorde van ‘n ouer wat met ‘n kind praat na ‘n woede bui, sag en vergewensgesind, amper soos, kom ons probeer weer. Die natuur reaggeer op hierdie genade in dankbaarheid, dit glimlag, groei en gedy. Ek hoop dat die mensdom dieselfde waardering en nederigheid toon.

Groenigheid het elke heuwel en vlakte oortrek en plante wat vinnig hulle blom kan  voor die lente kan inkry, het aan die werk gespring. Die fynbos was ‘n bewys dat enigiets wat lewe, loutering nodig het om mooier en sterker as vroeër op te staan. Ek wat nie altyd ‘n natuurkyker is nie, was stoomgeslaan deur dit wat ek gesien het. Ek het my vriendin Bettysbaai toe gery, oor die Franschoekpas en by die Theewaterskloofdam verby. Dieselfde dam waarvan daar talle foto’s in ‘n kaal, brose en gekraakte toestand geneem is. Nou is die grond duidelik versadig met water en anti-sosiale plasse water lê los rond, maar ander vloei gesellig saam en laat die eens uitgeputte damvlak styg en nogmaals styg.

Ons rit was soos een in ‘n film. Jy trek weg en die tema musiek (voorsien deur my dogter) blêr hard in die motor, dan stop ons vinnig vir foto van die uitsig, die berg of die fynbos; spring weer terug in die motor, trek weg en die musiek hervat. Dit het ‘n hele paar keer gebeur. ‘n Mens ry heel anders as jy ry en op die uitkyk is vir kunstige afneembare tonele. Dit is effens moeilik, want almal se mooi is anders. Ek hou van ‘n toneel wat ‘n storie oproep, ‘n ander hou weer van ‘n toneel wat jou asem wegslaan en vir iemand anders, soos my ouma, moet daar altyd iemand bekend in die foto wees, sodat jy soos met ‘n maanlanding kan sê dat jy daar was. Gelukkig kon ons een van elke tipe skoot op die rit kry.

Die tog Bettysbaai toe was nie regtig my idee nie, want ek wou na Yzerfontein, maar my vriendin s’n. Sy het sentimentele redes gehad om daarheen te gaan en ek kon nie in haar pad staan nie. ‘n Jaar gelede in die knelling van die droogte het sy en haar broer haar pa se as in die Harold Potter Botaniestuin in Bettysbaai gestrooi. Hulle het daar ‘n spesiale en emosionele oomblik saamgedeel. Soos sy al vertel het, was haar pa ver van ‘n perfekte man (wie van ons is), maar hy was haar pa en sy afsterwe was soortvan in die middel van wat ‘n baie beproewende twee jaar vir haar was. Sy het afsluiting nodig gehad en ek het die voorreg gehad om dit moontlik te maak. Sy wou graag ‘n gedenkbankie vir haar pa in die tuin laat oprig en ons is daar in om die perfekte plek te soek. My kleintjie het heerlik langs die wandelpaadjies gespeel en soos ‘n feëtjie agter boomstomp en blaar weggekruip. Uiteindelik het ‘n mede-besoeker aan die botaniese tuin ‘n foto van ons voor die waterval geneem en dit was ‘n bewys dat ons daar was.

Ons het kuslangs teruggery.  Ek het soos James Bond gevoel wat al langs die kronkellende hange van die kus ry.  In die verte was Tafelberg sigbaar en die duiwel was daar weer aan die skaakspeel, want die rook van sy pyp het by die berghange afgerol. Onder ons het die koue seewater teen die klippe gebreek en seemeeue het periodiek verbygevlieg. Volgens my was dit ‘n fotografeerbare toneel. Ek het afgetrek by die eerste en beste klein strandjie. My vriendin, neuroties na sy vroeër vanjaar ‘n huisbraak oorleef het, was effens bang vir hierdie verlate inham. Haar vrees en herinneringe aan haar

ervaringe het in skrille kontras met die suiwere en ongekorrupteerde skoonheid van die kus gestaan. Dit is egter geleidelik gestil deur die rol van die branders. Heelwat asemrowende foto’s is by die klein strandjie geneem.

Ongelukkig is die beelde van die natuurskoon effens verdring toe ons deur die Strand, Somersetwes en uiteindelik Stellenbosch moes ry om by die huis te kom. Ai! Eens was hierdie mooi dorpies, maar nou is dit onder konstruksie, vol landgoede, golfbane en winkelsentrums.  Daar is te veel motors en te veel winkels en almal wil net nog ‘n kolletjie van die paradys koop, dat hulle nie kan sien dat die paradys lankal verlore is nie. Gelukkig het die Helshoogtepas weer skoner tonele opgelewer. Ons was amper weer tuis, nog net Paarl en dan Wellington.

Ek het haar op die laaste oggend van haar besoek by die Bainskloofpas opgevat – wat ‘n weggesteekte juweel! Daarna het ons die pad Doolhof toe gevat en by Welvanpas verbygery. Dit is ‘n beeldskone plaas.  Vir hierdie wynboer is kommersiële sukses nie ‘n punt op sy agenda nie en dit is hoekom die plaas en die omgewing nog natuurmooi is.  Doolhof self het baie vir die oog gebied. My vriendin het ‘n varkblom, wat alleen langs die pad geblom het afgeneem. Ek het weer die grondpad met die laning bome as die begin van ‘n ou Keur-fotoverhaal gesien. Weer eens wou my jongste net oral uitklim en haar verbeelding vlerke gee. Elke keer het ek haar teruggeroep en met ‘n strengstem in die kar in geboks, terug in die werklikheid in.

Ek moet my vriendin bedank, want ek was ook tydens haar besoekie weer ‘n besoeker in my eie omgewing, intens bewus van die skoonheid en die herlewing om my. Getrou aan myself is ek ook met ‘n tikkie hartseer gevul dat ons wat in hierdie mooi land bly nie altyd met mekaar oor die weg kan kom nie.  Daar is te veel praat oor besit van grond en alles wat mooi is. Ons wil in elke foto wees en ons vlag daar plant om te sê dat ons daar was en dit eintlik ons s’n is. Ons wil besit en bebou en geldmaak tot so ‘n mate dat ons die skoonheid vernietig. Ons kan nie net deel en geniet nie. Rykdom lê in die waarneming van die ongelooflike skoonheid en in jou verbeelding vlerke gee, soos ‘n kind, en gevoed terugkom na jy deur die tuin van Eden gestap het.

Vir nou sal ek egter dankbaar wees:  Dankbaar wees dat die reën nog nie ophou val het nie, dat die vlaktes in die plakkerskampe en op die setperke van die golfbane groen is. Dankbaar wees dat die voëltjies van tak tot tak kan vlieg en bessies eet. Dankbaar wees dat erdwurms bondeltjies grond opstoot en die grond voorberei vir die lente.  Dankbaar wees dat die bome verhale vertel van vrugbaarheid en oorlewing en nie van vlam en vlug nie. Ek gaan dankbaar wees vir goeie vriende en samesyn. Ek gaan nie vrees vir môre nie en ek gaan nie inkoop in haat en venyn nie, want wat ons het, het ons alles deur die genade.

Om te gee

Om te gee: Die geval van die hande met geheue verlies.

Ek ry vanmiddag deur die gietende reën en dink aan die Bergrede en die oproep tot vyandsliefde:

Maar Ek sê vir julle: Julle moet julle vyande liefhê, en julle moet bid vir die wat julle vervolg, sodat julle kinders kan wees van julle Vader in die hemel.  Hy laat immers sy son opkom oor slegtes en goeies, en Hy laat reën oor die wat reg doen en oor die wat verkeerd doen.  As julle net die liefhet wat vir julle liefhet, watter loon kan julle dan nog verwag?   (Matt 5:43)

Ek dink dat God vir ons so mildelik gee, sonder om te diskrimineer en sonder om terug te hou en toe dink ek aan my ouma, eintlik beide van hulle, maar spesifiek die hoogdrawende een. Sy het altyd die gewoonte gehad om as sy vir iemand iets gee te sê: My linkerhand weet nie wat my regterhand doen nie. Dit het my laat wonder wie gebruik nog sulke uitdrukkings wat praat oor hande met ernstige geheue verlies. Ek weet hierdie sêding, soos so baie outydse sêgoed het hulle oorsprong in die Bybel en ek weet ou mense het dit soms gebruik om hulself dalk net so klein bietjie meer edel en op die regte pad te laat klink, maar ek dink nie ons ly sommer vandag meer aan hande met geheue verlies nie, ons Gumtree alles.  Ons vrygewigheid is die feit dat ons iets vir ‘n winskopie kan verkoop.

Of miskien is ek bietjie hard op my eie geslag, want is dit eintlik moontlik om te kan gee sonder om te onthou of rekord te hou? Sommige van julle gaan onmiddellik vir my sê dat dit geen probleem vir julle is nie.  Julle gee julle tiende ensomeer. Maar my hoogdrawende ouma het graag gegee en baie gegee. Sy het voorwaar baie vir ons gedoen, veral toe ons studente was, ek dink meer as vir die ander kleinkinders. As ons haar bedank het vanuit die diepste hoeke van ons hart het sy altyd gesê dat ons nie hoef te bekommer nie, want haar linkerhand weet nie wat haar regterhand doen nie. Dit moes ons gerusgestel het, maar ons het altyd gevoel dat al onthou haar hande dit nie, moes ons onthou hoe vrygewig sy was. Dit het ontvang moeilik gemaak.

Sy was altyd aan die beplan vir wie sy wat sal gee en haar grootste troefkaart van vrygewigheid was haar boedel.  Klaarblyklik is daar in haar familie vreeslik baie baklei oor die boedel van die afgestorwene.  Sy het verklaar dat dit benede haar is om oor sulke goed te baklei. Ek dink dit was, maar wat haar werklik met plesier gevul het, was die gedagte dat mense oor haar goedjies sal baklei.  Sy was so opgewonde daaroor dat ek Saterdag na Saterdag, wat ek gegaan het om broodnodige proviant te kry, moes aanhoor hoe sy hierdie teestel aan dié een gaan los en daardie teestel aan daardie een. Sy het om die waarheid te sê die teestelle gaan koop, sodat sy hulle eendag in haar boedel kan bemaak; sy het dit nooit gebruik nie.  So het ek geweet, wie wat gaan kry. Met haar afsterwe en die verdeling van die boedel het die teestelle verdwyn. Ek weet nie wie dit uiteindelik gekry het nie, want dit was benede my om gepla te wees. Tog moes haar linker- en regterhand dalk net meer gepla gewees het en dan het ek en sy dalk een koppie tee saam uit die beloofde teestel gedrink...

Natuurlik gaan gee saam met ontvang, as jy wil gee moet jy kan ontvang. Dit bring my by die ander outydse sêding, naamlik om ander in die oë te kyk. Hier kom my ander, meer plat op die aarde ouma in die prentjie.  Ek dink haar linkerhand het deeglik boekgehou van wat haar regterhand gedoen het.  Sy sou gee, maar daar moes balans wees tussen wat sy gee en jy gee. Die ekwilibrium moes nie versteur word nie, want die een moes die ander in die oë kon kyk. Sy het nooit daarvan gehou as sy jou iets geskuld het nie. As jy vir haar ‘n bottel Coca Cola gaan koop het vir R15.90 en sy het net R 15.80, sou sy dit nie aanvaar as jy haar van die 10 sent vryskeld nie.  Sy sou die volgende dag kom en haar skuld regmaak, selfs al moes sy tien afsonderlike eensentstukke daar voor jou aftel. Alles moes verreken kon word.  Ek weet die idee van jou skuld ten volle betaal kom ook uit die Bybel uit, maar soms moet mens net aanvaar dat ‘n ander wou gaaf wees.

Die vraag is seker na ek my twee oumas so krities bespreek het, waar staan ek op die kwessie van gee en ontvang. Ek... wel vir my is dit nie altyd so maklik om te gee nie.  Ek gee graag as ek iets het wat ek nie nodig het nie, maar moeilik as dit kom by die laaste twee lekkers in die pakkie. Julle moet my nie misverstaan betreffende my twee oumas nie, want eintlik staan hulle verhouding met gee en ontvang, in verhouding met ‘n jeug van arm groot word en nie het nie. My hoogdrawende ouma, was een van twaalf kinders (kan jy jouself indink...) in die tydperk van die armblanke vraagstuk. Dit was die tyd van welsyn, kospakkies en kleertjies uit meelsakkies.  Sy het vertel hoe sy die melk wat sy by die skool gekry het, gespaar het sodat haar ma melk in haar tee kon drink. Miskien het die bevrediging van so ‘n kosbare geskenk gee,  haar begeerte om te gee versterk. My plat op die aarde ouma het uit ‘n geskeide huis gekom. Haar ma was die enigste oorlewende van haar gesin wat dit uit die konsentrasiekampe gemaak het. Skindertonge moes geklap het oor die sondige vrou en haar drie kinders wat daar in die werkersklasarea van die Bluff gewoon het.  Nie een van my twee oumas wou graag bakhand of met die hoed in die hand staan nie. Hulle wou hulle kop omhoog hou en die wêreld in die oë kyk.

Sjoe! Na ek hierdie stuk geskryf het en deur ‘n paar Afrikaanse idiome beweeg het, het ek besef dat om te gee soveel meer is as om bloot eiendom of fisiese stukke te oorhandig.  Hoe ons gee vertel iets van wie ons is en waar ons vandaan kom.  Dit vertel iets van ons stryd om oorlewing, oor ons behoefte om ander bly te maak en ja, tog ons eie behoefte om spesiaal te voel. Om te gee, is eintlik, om ander so lief soos jouself te hê. Dus as ons volgende keer in die reën ry of in die son staan en braai en speel, moet ons onthou dat dit is hoe lief God die wêreld het, dat Hy gee sonder onderskeid...